Onlangs nam Arjen Lubach in zijn programma LUBACH de uitvaartbranche op de hak. Dat leverde een grappig, soms pijnlijk herkenbaar fragment op. Satire hoort natuurlijk een beetje te schuren en dat mag ook best.
Wanneer iemand overlijdt, begint voor nabestaanden vaak een periode waarin alles tegelijk lijkt te gebeuren. Er is verdriet, er zijn naasten die moeten worden geïnformeerd en ondertussen moeten er in korte tijd allerlei beslissingen worden genomen. In Nederland moet een uitvaart uiterlijk de zesde werkdag na overlijden plaatsvinden. Dat betekent dat naasten binnen een paar dagen keuzes moeten maken over begraven of cremeren, over een kist, de locatie van de dienst, vervoer, muziek, bloemen, sprekers, rouwdrukwerk en vaak ook nog de catering na afloop. Dat zijn veel beslissingen, zeker wanneer mensen net iemand hebben verloren.
In het fragment wordt ook gezegd dat uitvaartondernemers niet altijd meteen precies kunnen vertellen wat een uitvaart gaat kosten. Dat kan voor nabestaanden frustrerend voelen, en dat begrijp ik ook. Tegelijk is een uitvaart geen standaardproduct met één vaste prijs. Het is maatwerk. De uiteindelijke kosten hangen af van de keuzes die families zelf maken. Wordt het een kleine bijeenkomst of een grote ceremonie? Komt er een koffietafel of een borrel? Wordt er begraven of gecremeerd? Welke locatie wordt gekozen? Dat zijn allemaal factoren die de uiteindelijke prijs beïnvloeden. Goede uitvaartondernemers proberen natuurlijk zo snel mogelijk duidelijkheid te geven, en denken ook actief mee over alternatieven, zodat nabestaanden weloverwogen keuzes kunnen maken.
Wat in discussies over uitvaarten vaak een beetje vergeten wordt, is dat er vaak pas echt over nagedacht of gesproken wordt ná iemands overlijden. En daar zit misschien wel de kern van het probleem. Want laten we eerlijk zijn: die enorme hoeveelheid keuzes waar nabestaanden ineens voor staan, die ontstaat niet uit het niets. Die ontstaat omdat er vooraf niets is vastgelegd.
In het fragment vertelt Lubach over een oudtante van 108 jaar die “plots” overlijdt. Met een knipoog natuurlijk, maar ergens wringt daar iets. Als iemand 108 wordt, dan is er, laten we zeggen, best wat tijd geweest om een keer na te denken over “wat als tante doodgaat”. En toch gebeurt het vaak niet. We schuiven het voor ons uit. Later. Ooit. Niet nu.
En daardoor ontstaat precies die situatie waar vervolgens zoveel kritiek op is.
Lubach zegt: er is bijna geen moment in je leven waarop je in zo’n korte tijd, onder zulke emotionele omstandigheden, zoveel geld uitgeeft. En daar heeft hij gelijk in. Maar juist daarom is de logische vervolgvraag: waarom laten we het dan zo ver komen? Waarom wachten we tot het moment dat emoties hoog zitten, de tijd dringt en alles tegelijk moet gebeuren?
De realiteit is dat we het daarmee onze nabestaanden, onnodig moeilijk maken. Want als er vooraf wensen bekend zijn, vallen er ineens heel veel keuzes weg. Dan ligt er al een richting. Rust. Houvast. En misschien wel net zo belangrijk: ook financieel kan het duidelijkheid geven. Door vooraf na te denken over wat je belangrijk vindt, kun je ook beter inschatten welke kosten daarbij horen en of daar bijvoorbeeld alvast een budget voor gereserveerd kan worden. Daarmee voorkom je dat nabestaanden op een emotioneel moment óók nog onder financiële druk allerlei beslissingen moeten nemen.
Dat betekent niet dat alles van tevoren vast moet liggen. Maar zelfs een paar duidelijke wensen kunnen al een wereld van verschil maken.
De uitvaartbranche mag best kritisch bekeken worden. Transparantie en zorgvuldigheid zijn belangrijk in een sector waar mensen kwetsbaar zijn. Maar laten we ook eerlijk zijn: een uitvaart is uiteindelijk iets waar we samen verantwoordelijkheid voor dragen. Uitvaartondernemers moeten hun werk goed en duidelijk doen, maar wij als samenleving mogen ook best wat vaker stilstaan bij onze eigen eindigheid.
Niet morgen. Niet “ooit”. Gewoon een keer nu.
Want hoe ongemakkelijk het onderwerp soms ook voelt: niemand van ons is onsterfelijk. En juist door er op tijd over na te denken, voorkom je dat de mensen die je achterlaat alles moeten uitzoeken op het moment dat ze daar misschien wel het minst toe in staat zijn.